Sut i Wneud Caws

Sut ydych yn dechrau gyda llaeth a gorffen gyda chaws tybed?

Mae’n amhosib gwneud caws o safon da gyda llaeth gwael, felly mae’n hanfodol bod safon y llaeth yn cael ei gynnal. Rydym yn hyderus yn ein safon diolch i ansawdd arbennig y llaeth mae ein ffermwyr ac aelodau yn ei gyflenwi i ni. Cydnabyddir yn gyson bod llaeth Cymreig o safon uwch na’r cyfartaledd cenedlaethol. Credwn fod hynny oherwydd porfeydd ffrwythlon a’r caeau gwyrdd mae’r gwartheg yn eu pori!

O’r Fuwch i’r Hufenfa

Does dim diwrnod o wyliau yn bodoli ar fferm. Mae’n rhaid godro’r gwartheg ddwywaith y dydd, yn y bore a gyda’r nos. O ganlyniad, mae’n rhaid i ni gasglu llaeth gan ein ffermwyr ac aelodau saith niwrnod yr wythnos, 52 wythnos y flwyddyn.

Mae ein tanceri yn lifrau’r Hufenfa yn teithio ar draws Gogledd Cymru, y Canolbarth a Cheredigion bob dydd, yn ymweld â ffermydd i gasglu a chludo y llaeth yn ôl i’r Hufenfa. Cofnodir faint o laeth mae’r ffermwr wedi ei gynhyrchu a chymerir sampl er mwyn i ni gael profi’r safon. Yna mae’r llaeth yn cychwyn ar ei daith i’r Hufenfa i’w brosesu.

Croeso i’r Hufenfa

Unwaith mae’r dancer yn cyrraedd yn ôl i’r Hufenfa, rhoddir y llaeth mewn seilo cyn ei sugno i’r pasteureiddiwr. Mae pasteureiddio yn syml: cynhesir y llaeth i dymheredd penodol ac yna ei oeri’n syth. Mae pasteureiddio yn lladd unrhyw facteria niweidiol, ond nid yw’r broses yma yn effeithio cyfansoddiad maeth y llaeth.

Unwaith mae pasteureiddio wedi cwblhau, mae’r llaeth yn cael ei sugno i’r cafnau gwneud caws ar gyfer y cam nesaf.

Dechrau Gwneud Caws

Ychwanegir meithriniad i’r llaeth. Blend o facteria arbennig yw ‘meithriniad’, sydd yn debyg iawn i iogwrt naturiol. Mae’r meithriniad yn troi siwgr sydd yn y llaeth, sef lactos i asid er mwyn dechrau’r broses gwneud caws. Os gwneir caws lliw, ychwanegir lliw naturiol o blanhigyn ‘lipstic’ Brasil wrth i’r llaeth asideiddio.

Yna ychwanegir renet Llysieuol i geulo’r llaeth ac i wneud iddo ffurfio jynced mawr debyg i jeli gwyn. Yna torrir y jynced i wahanu’r ceuled a’r maidd. Y ceuled sy’n ffurfio i fod yn gaws. Cymysgir y ceuled a’r maidd gyda’i gilydd cyn diferu’r maidd uwchlaw gogr fawr. Mae’r ceuled yn mynd drwy beiriant a elwir yn beiriant ‘Cheddaring’ sy’n cynorthwyo’r ceuled i wau i’w gilydd. Yna, malir y ceuled i sglodion bychan.

Cymysgu, Halltu a Ffurfio Bloc

Ar ôl malu’r ceuled i sglodion bach, rhoddir ar fyrddau agored lle caiff ei droi yn barhaus i wasgu gweddill y maidd allan. Yna, daw’r amser i ni halltu’r caws. Yn Hufenfa De Arfon, rydym wedi cadw at y prosesau traddodiadol, ac un ohonynt yw halltu wrth law. Mae hynny’n caniatáu lefel o hyblygrwydd ac yn rhywbeth na all nifer o’n cystadleuwyr masnachol ei gynnig. Unwaith mae’r halen wedi ei ychwanegu a’i gymysgu i mewn, rhoddir y sglodion ceuled mewn ‘ffurfwyr blociau’, tyrrau sy’n galluogi i bwysau’r caws, o dan wactod, ffurfio i flociau 20kg taclus.

Ymlaen i Aeddfedu…

Unwaith mae’r caws wedi ffurfio i floc 20kg, caiff ei selio mewn bag plastig aerdyn a’i roi mewn bocsys cardbord ac yna ei drosglwyddo i’r storfa oer i aeddfedu. Gall hyn fod yn broses hir gan fod caws angen unrhyw amser hyd at 2 flynedd i aeddfedu!

Mae gennym dîm o Safonwyr Caws profiadol sy’n monitro a blasu’r caws yn rheolaidd. Wrth i gaws aeddfedu, mae’r blas yn datblygu ac yn dwysau ac oherwydd sgiliau, dealltwriaeth a phrofiad y safonwyr maent yn gwybod pa gaws yw’r gorau i’w gadw i aeddfedu am gyfnod hirach, a pha rai sy’n well i’w ddefnyddio ynghynt fel caws mwynach. Does ryfedd eu bod yn feirniaid swyddogol mewn digwyddiadau Caws Rhyngwladol!

Felly be am y Maidd?

Ni hoffwn wastraff, felly cesglir y maidd o’r llaeth a’i drosglwyddo i beiriant osmosis i’w ddwysau. Yna gwerthir ef i gwmni sy’n defnyddio’r maidd i wneud porthiant anifeiliaid; felly gellir dadlau ei fod yn cwblhau’r cylch!

Pacio, Labelu a Dosbarthu

Unwaith mae’r caws wedi cyrraedd yr aeddfedrwydd priodol (boed o’n fwyn neu aeddfed), mae’r caws yn gadael y storfa oer a mynd ymlaen i’r adrannau pacio. Yma, torrir yn flociau o’r maint sydd angen, o 100g i 2.5kg a welir ar gownteri deli’r archfarchnadoedd. Rhwymir y caws mewn ffilm tynn gyda label a’i roi mewn bocs i fynd ymlaen i’r cwsmer.